ڏاڏي ٻانھي جي ڪچھري
ڊاڪٽر الطاف
جوکيو
ڏاڏو ٻانھو آهي ته نوي کان چڙهيل،
پر قد ڪاٺ، ڪم ڪار، ڳالھائڻ ٻولھائڻ وغيره ۾ پوڙهي اُٺ چواڻي گهڻن کان ڏاڍو آهي. ڪتريل
ڏاڙهي، پورا پنا شھپر، کسي ڳچيءَ تي پھراڻ، موڪري شلوار، پير ۾ کيترو، مٿي تي
محرابي ٽوپي- اهي سندس حليا آهن. پراڻي جڳ جي ناتي ڳوٺ وارا کيس چڱو مڙس ئي
سمجهندا آهن. سنڌ جي مٽيءَ سان ملھائڻ ناتي سگهڙ، مھماندار ۽ محبتي ماڻھو آهي. ڪنھن
سان ڏاڍائي نه ڪبي، نه سھبي!
لوڪ ساھت جا رنگ ۽ سانوڻي
رت جا تھوار
دولت رام کتري
هونئن ته هر موسم جي
پنهنجي اھميت ۽ پنهنجو رنگ آهي پر سانوڻي مند (سانوڻي رت) جو پنهنجو هڪ الڳ رنگ
آهي.ھي اھا مند آهي جنهن ۾ فطرت جا سمورا رنگ نمايان نظر ايندا آهن .ھن مند ۾ڪيترائي
تھوار پڻ ملھايا ويندا آهن. جن کي “سانوڻي جا تھوار” پڻ سڏيو ويندو آهي.گذريل ڪجهه
ڏينهن کان اھي تھوار شروع پڻ ٿي چڪا آهن. جيتوڻيڪ انھن تھوارن کي ھندو جاتي جا ماڻهو
مذهبي فلسفي تحت ملھائيندا آهن پر در حقيقت ھي تھوار ثقافتي ۽ موسمي حوالي سان
پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکن ٿا. ھي ڌرتي جا اھي تھوار آهن جنهن ۾ ثقافتي لوڪ ساھت ۽ لوڪ
رنگن جي جھلڪ نمايان نظر ايندي آهي. سنڌ ۾ انهن تھوارن کي شاندار روايتن ثقافتي
قدرن۽ لوڪ رنگن جي تسلسل ۾ ملھايو ويندو آهي. سانوڻي مند جو بنياد “چوماسي برساتن”
سان سلھاڙيل ھوندو آهي سانوڻي مند (رت) جي چار مھينن جي “چوماسي برساتن” جي تاريخي
۽ جاگرافي طور تي پڻ وڏي اھميت رھي آهي. ھن مند ۾ “سانوڻيءَ جا دلڪش منظر” پڻ پسي
سگهجن ٿا. سانوڻي مند جي فطرت ۽ جمالياتي حسن جو پنهنجو ھڪ الڳ رنگ آهي ۽ انھي رنگ
کي مختلف شاعرن پنهنجي ٻولي ۾خوبصورتي سان ڳايو پڻ آهي. ھن رت ۾ ھمرچي، راسوڙي، ٽيج
ڪجليي ۽ ورساڙي جھڙا لوڪ گيت ٻڌڻ ۾ ايندا آهن. لطيف کان وٺي شيخ اياز تائين سنڌ جي
ڪيترن ئي شاعرن سانوڻي مند جي منظرن ۽ لوڪ رنگن کي پنهنجي شاعري ۾ پڻ سمويو آهي.
اياز ته پنهنجي شاعري ۾ انھن سانوڻي مند جي فطري رنگن کي نواڻ پڻ ڏني.شيخ اياز جي
شاعريءَ جو ھي ڪمال آهي جو اياز جي گيتن منجهھ سانوڻي مند جا سمورا ثقافتي منظر
اکين ۾ اوتجي وڃن ٿا. شيخ اياز سانوڻي تھوارن ھمرچن ۽ راسوڙن کي پنهنجي زندگي ۾ ڪين
وساري سگھيو ھو. سانوڻي مند جي تھوارن کي ياد ڪندي اياز ھي سٽون پڻ تخليق ڪيون
ھيون ته؛
لوڪ ڏاهپ جي پٺيان لڪل
سائنسي راز
مظفر بھاول لغاري
جڏهن سائنس پنهنجي ٻالڪپڻ
مان گذري رهي هئي تڏهن هن تي ويساهه گهٽ هوندو هو يا بس ڄڻ نه هئڻ جي برابر هوندو
هو تڏهن ڪو ڏاهو ڏاهپ جي دعوا ڪرڻ خودڪشي سمجهندو هو. ان زماني ۾ ڪجهه سرڪش جوڌا
پنهنجي جان جي بازي هارائي گهاڻي ۾ پيڙهيا
ويا باهه ۾ ساڙيا ويا ۽ ڪي زهر سان ماريا
ويا، ان زماني ۾ ڪي پراڻين چوڻين تي يقين رکيو ويندو هو.
کدڙا فقير
خالد ڪنڀار
ھاڻ سڄي دنيا جي سھڻن
ڇوڪرن لاءِ اھو ڏکيو دور ته ناھي رھيو. پر اڳي اھي ئي سھڻا ڇوڪرا جن جي گلي جو
آواز سھڻو ھوندو ھو. انھن سھڻي چمڙي ۽ سريلي گلي وارن ڇوڪرن کي ھر سال سَوَن جي
تعداد ۾ رڳو روم جي پوپ جي حڪم تي کدڙو ڪيو ويندو ھو. اھو انھي ڪري جو ھنن جي گلي
جي سريلي آواز جي اھا دلڪشي بيقرار رھي سگھي. جيئن اھي سھڻا ڇوڪرا مذھبي منڊلين ۾
پنھنجي سريلي آواز سان سنگيت ڳائي سگھن. انھي ئي وقت روم جي چرچن ۾ ھڪڙي وقت ٻه سئو
کان مٿي کدڙا ٿيل سھڻا ڇوڪرا ڳائيندا ھئا. انھن کدڙا ٿيندڙ سھڻن ڇوڪرن ۾ وري ڪي ڪي
ته اھڙا حد درجي جا سھڻا به ھوندا ھئا، جن کي پري پري کان ماڻھو ڏسڻ لاءِ ايندا
ھئا. انھن چرچن ۾ رھندڙ ڇوڪرن مان ڪي ڪي ته پادرين جا صفا خاص ھوندا ھئا. اھين وري
ايران جي شھنشاھ کي به ڪجھـ حڪومتون سھڻا ڇوڪرا خراج ۾ به ڏينديون ھيون. انھن خراج
۾ مليل سھڻن ڇوڪرن مان به گھڻن کي کدڙا ڪري حرم ۾ رکيو ويندو ھو. اھي خاص ڪنيزن جي
حفاظت لاءِ ھوندا ھئا. چون ٿا ته اھي سھڻا ڇوڪرا کدڙا ٿيڻ کانپوءِ پنھنجي مزاج ۾
صفا سخت ۽ گھڻا بي رحم ٿي ويندا ھئا. اھي حرم جي آس پاس به ڪنھن کي اچڻ نه ڏيندا
ھئا. وينس جنيوا ۽ فلورين سان گڏ پوري يورپ ۾ غريب والدين ھڪڙي دور ۾ انھن سھڻن ڇوڪرن
کي وڪرو به ڪندا ھئا. پوءِ اھي وڪرو ٿيل ڇوڪرا کدڙا ڪري پوري دنيا ۾ موڪليا ويندا
ھئا. اھين اھو ڇوڪرن جي وڪرو جو ڪاروبار به ھلندو ھو. فرانس ھڪڙو پورو دور انھن ڇوڪرن
جي ڪاروبار ۾ سڀني کان اڳتي ھو. انھن کي کدڙا ڪري ٻين ملڪن کي موڪلڻ فرانس جو اھم ڪاروبار
ھو. اھي ننڍي عمر جي ڇوڪرن کي کدڙا ڪرڻ کانپوءِ گلوڪاري ۽ موسيقاري جي تربيت ڏئي
اسپين ۽ اٽلي موڪليندا ھئا. انھن ڇوڪرن جي ڪنن ۾ موتي پارايا ويندا ھئا. انھي وقت
۾ چون ٿا ڇوڪرن کي کدڙا ڪرڻ جا ڪارخانا به فرانس ۾ ھوندا ھئا.
ٿري زندگيءَ ۾ مينھن جا
رنگ روپ
(آکاڙ جو مھينو آيو آھي، سارنگ جو سھڻو روپ ڏسان)
ڀارومل امراڻي
ٿري زندگي جو وڏو دارومدار
مينهن تي آهي. ڪڪر ڪارونڀار ڪري وسن ته ماروئڙا جا من مهڪي پون، ٽوڀا ترايون تار ٿيڻ
سان پاڻياريون ٻيلهڙن سان گيت ڳائينديون اچي پڻگهٽ جي حسن کي وڌائينديون آهن. چڙن
جي چونگار سان مال ڀٽارو وٿاڻن ڏي ورندو آهي. ڌنارن جي بانسرين جي وڄت سان گڏ ٻنين
۾ هارين جي همرچي ۽ راڻليئي جو راڳ ٻرندو آهي. پر جي مينهن جا مانڊاڻا رسي وڃن ته ڏک
ڏولاوا ڏيهه کي بي حال ڪري ڇڏين، ٿر جي زندگي جا رنگ روپ، ميلا ملاکڙا، شاديون
مراديون سڀ رڪجي ويندا آهن. ان ڪري چوندا آهن ته؛ ’وٺو ٿر، نه ته بر ئي بر.‘ ٿري ماڻهو
سياري ۾ به وسڪاري کي پڪاريندي چوندا آهن ته:
جا سيارا بن ٻارڻا، آءُ اونهارا،
اُلٽ پُلٽ بادل چڙهي وهلو آءُ وسڪارا.
ٿرپارڪري لوڪ ڏاھپ
ڀارومل امراڻي
* ”رسول حمزاتوف!
جيئن تنهنجي لاءِ دنيا جي شروعات داغستان جي پهاڙن کان ٿئي ٿي، ايئن منهنجي لاءِ
دنيا جو صبح ڪارونجھر جي ڪور تان اُڀري ٿو. تو پنهنجي ڳوٺ
سداگام کي محبوب لکيو آهي. آئون منهنجي ٿر جي هر واهڻ وستي
کي محبت جو مرڪز سمجهان ٿو.“
* ٿر ۾ جتي مارئي ڄائي، اتي ڦوڳ به پيدا ٿيو
هو. اڄ به آزمائش جي گهڙي اچڻ تي ڦوڳ جا وارث
چٽا ٿي پوندا آهن.
پَتَنگ
(Moth)
ليکڪ: علي محمد
لغاري ”کيسانوي“
اڄڪلھ سانوڻيءَ جي
مند ھلي پئي. برسات وسڻ کان پوءِ ڏينھن يا رات جو روشنيءَ تي پرن وارا ٻن قسمن جا
ھزارين اڏامندڙ جيت نڪري رات جو روشني تي ميڙو مچائين ٿا. جيڪي گهر ڀاتين کي ڏاڍو
تنگ به ڪندا آھن ۽ رات جو ڪا به روشني ڪرڻ نٿا ڏين. باھ يا شمع جو تجلو يا لاٽ
انھن پتنگن جي محبوب يا معشوق آھي ۽ پاڻ ان جا ديوانا، عاشق، سر فدا ڪندڙ ۽ پروانا
آھن.
ڏهس
معمور يوسفاڻي - عمرڪوٽ
لوڪ ادب جو جائزو وٺندي، جڏهن اسين
لوڪ لفظ جو پيڇو ڪريون ٿا ته اسان کي چوڻو ٿو پوي ته ”لوڪ سنڌي ٻوليءَ جو تمام پراڻو
لفظ آهي، جيڪو آڳاٽي دور جي محاورن، پهاڪن ۽ چوڻين ۾ به ملي ٿو.
جيئن: ”لوڪ
لکا نه پوڻ“، ”لوڪاڻي لڄ“، ”لوڪ منهن موڪ“، ”لوڪ
لڏي، چري اڏي“، ”لوڪ لهوارو، پوپان
اوڀاري“، وغيره.
اهڙيءَ طرح شاعريءَ
جي دائري ۾، اهو لفظ قديم دور کان ملي ٿو، جيڪو مختلف دورن جي سڀني وڏن شاعرن
استعمال ڪيو آهي. جيئن:
ڳاڙهي سنڌي ڳئون يا مليري
ڳئون
اياز حيدر پتافي
سنڌ واسي ۸۰ سيڪڙو
هن نسل کان بي خبر آهن آئون به ۲۰۱۹ع کان پهرين ڳاڙهي سنڌي ڳئون يا مليري نسل Breed جهڙي ناياب
نسل کان بي خبر هيس. ٿي سگهي ٿو ملير ڪراچي يا لاڙ جا ڀاڳيا هن نسل کان واقف هجن،
آئون زندگي ۾ پهرين دفعو زرعي يونيورسٽي ٽنڊوڄام جي ريسرچ فارم ۾ مليري ڳئون ڏسي
اچرج ۾ پئجي ويو هيس ته اهڙا بريڊ سنڌ وٽ هجڻ باوجود اسان دنيا جا بريڊر ۽ فريزن
نسل پالڻ جي پويان ڇو آهيون دنيا اسان جا نسل پئي پالي اسين دنيا جا؟
ھيڏھون جو ھوڏي
(لوڪ ڏاھپ)
ابراھيم کرل
لوڪ ڏاھپ به ڪمال
جي ھوندي آھي، جنھن ۾ زندگيءَ جا تجربا ۽ مشاھدا بيان ڪيا وڃن ٿا، اڳڪٿيون،
انومان، وھم وسوسا، کٽڪا الڪا، مطلب ته زندگيءَ جون اھي سڀ ٿيڻيون، اڻ ٿيڻيون
ڳالھيون، به بيان ڪيون وينديون ھيون، جن جو گمان سوچ، ساڀيان، خواب، شعور لاشعور ۾
واسو ڪندو ھو. سنڌ جي لوڪ ڏاھپ به اھڙن اڪيچار مسئلن سان ڀري پئي آھي.
اچ ته چَهر ڪرايانءِ
عزيز سولنگي
گڏهن لاءِ هر موسم هڪ جهڙي آهي.
اها آهي هِينگڻ جي موسم. گڏهن لاءِ ڇا سرءُ، ڇا بهار! ڪهڙو سيارو، ڇا اُونهارو! ان
ڪري ئي سنڌي چوڻي آهي ته، گڏهه هِينگندي وس وڃائي!
هتي ’وس‘ مان مراد وسڪاري جي مُند آهي ۽ گڏهه مان مُراد صرف گڏهه آهي. هن وقت سنڌ
۾ برساتون جاري آهن ۽ گڏھ به هِينگن پيا. فِضا ۾ هِينگن جا جلترنگ پيا وڄن، جيڪي
برسات جي آواز سان گڏجي عجيب رِڌم پيدا ڪري رهيا آهن. هِي چوماسي جون برساتون نه
پر سياري ۾ سِيءَ کي مهميزون هڻندڙ مِينهَن آهن. ان ڪري اهي ان ”وس“ جي ذمري ۾ نٿا
اچن، جنهن ”وس“ جي ڳڻپ هڪ مُند طور ٿئي ٿي.
مور ماڻھن جي ديس جو مور
پکي
”راز“ علي گل
ڀٽو
سڪندر اعظم جڏھن سنڌ
تي حملو ڪيو ھيو، ان وقت ھن ٻي ڦر لٽ سان گڏ سنڌ جي سونھن وارو پکي ”مور“ به پڪڙي
پنھنجي ماءُ ڏانھن يونان موڪليو ھيو، سڪندر اعظم جي ماءُ مور کي ڏسي چيو ھيو ته
جنھن ديس جو مور پکي ايڏو سھڻو آھي ته اتان جا ماڻھون ڪيڏا نه خوبصورت ھوندا، آخر ڪار
حملي آور ڦوروءَ جي ماءُ ھئي! جنھن مور جي سونھن جي تعريف ته ڪئي، پر اتان جي سھڻن
۽ امن پسند ماڻھن کي ستائڻ کان نه روڪيو.
زال مُئَي ڏيڍ يتيم
عزيز سولنگي
شير افگن علي قلي
بيگ لاءِ وقت جي مورخ کي اهو لکڻو پيو ته؛ ”هُو خاور مانيڪا جيترو معاملا فهم ۽
تدبر رکندڙ هُجي ها ته، ائين بي موت نه مري ها.“ زالَ جي حُسن، مُڙس مارائي وڌو.
خبر ناهي ته شير افگن جي زالَ مهرالنساءَ ڪاني ڪرامت واري، ٽوڻي ڦِيڻي واري ۽ پهتل
هُئي، جو کيس اڳواٽ ئي خبر پئجي وئي هُئي ته، جوڌا ٻائيءَ جو شيخو ۽ اڪبر جو عياش
شهزادو سليم نورالدين جلد ئي بادشاهه بڻجندو.
مڱيرا
(کائڻ جا شوقين ڌيان ڏين)
عوامي آواز اخبار
مڱيرا هونئن ته ڊراءِ فروٽ ۾
ايندا آهن ۽ انهن ۾صحت جا ڪيترا ئي فائدا آهن پر انهن جي روز جي استعمال سان ڪجھ
نقصان به آهن. جن جي باري ۾ هتي اسان توهان کي ٻڌائينداسين.
سياري جي ٿڌين راتين ۾ مڱيرا
کائڻ جو پنھنجو ئي مزو آھي. پر جيئن ته توهان سڀني کي خبر آهي ته ڪنھن به شيءِ جو
گهڻو استعمال، انسان جي لاءِ نقصانڪار هوندو آهي. اهڙيءَ ريت، مڱيرا به گهڻا کائڻ
يا روز کائڻ سان، ڪجھ نقصانده ٿيندا آهن، جن جي باري ۾ توهان سڀني کي ڄاڻ هئڻ ضروري
آهي.
خانه بدوش قبيلي جي درد ڪٿا
ذلفي چاچڙ
عمومن ماڻھو پنھنجو
۽ پنھنجي ٻچڙن جو سک چاھيندا آھن ۽ ان جي حاصلات لاءِ سدائين سرگرم رھي ڪوششون ڪندا
رھن ٿا، کين ان جستجو ۾ بي انتھا تڪليفون به برداشت ڪرڻيون پئجي وينديون آھن، جن ڪاڻ
اھي مسئلا، مشڪلاتون ۽ مصيبتون سندن اولاد جي بھتر مستقبل ۽ پرسڪون زندگي واري
اميد جي سامھون ڪجھ به ناھن ھونديون ۽ اھي سڀ پيڙائون، ڏک ماڻھو خوشي سان قبول ڪري
سھي ويندا آھن، پر سنڌ ۾ ڪجھ اھڙا لڏائو قبيلا ۽ مالوند ماڻھون به آھن، جيڪي رڳو
پنھنجي چوپائي مال کي خوش ۽ ڍئو تي رکڻ لاءِ نه صرف خود پر پنھنجي آل و عيال کي به
بيحد تڪليف ۽ ڏک ڏئي وڏا ڪشالا ڪٽيندا رھندا آھن، ان خيال ۽ مقصد سان ھو ھميشه لڏپلاڻ
پڻ ڪندا رھندا آھن ۽ سدائين سفر ۽ مسافري واري حالت ۾ زندگي جا ڏينھن بسر ڪندا
آھن، انھن لڏائو ۽ مسافري زندگي گذاريندڙن قبيلن ۾ شنباڻي قبيلو به ھڪ آھي، جيڪو
ھونئن ته بلوچ قوم جي وڏي ذات بگٽي برادري جو (نک) پاڙو آھي، پر ھن پاڙي جا ماڻھو
بگٽين جي ٻين پاڙي جي ماڻھن جيان سخت مزاج، ويڙھاڪ ۽ ضدي بلڪل به ناھن ھوندا ۽ نه
ئي اھي ڪنھن سان ھرو ڀرو جو دشمني به پيدا ڪندا آھن، جڏھن ته اھي ماڻھو پنھنجو
پلاند ڪرڻ ڪڏھن به ناھن وساريندا ۽ ايستائين پنھنجي سر تان ڪاري پڳ يا ڪپڙو ناھن
لاھيندا، جيستائين اھي پنھنجو ڪنھن ڏانھن رھيل پلاند نه ڪن. مالوند اھي ماڻھو اتر
سنڌ جي انھن خطرناڪ علائقن ۾ به پنھنجو مال چاريندي ۽ جھوپڙا اڏي ويٺل نظر ايندا
آھن، جن علائقن ۾ رھندڙ ذاتين سان بگٽين جو خوني تڪرار به ھلندڙ ھوندو آھي، جتي اڪثر
صرف ساڳي ذات وارو ھجڻ جي ڏوهه ۾ بيگناهه ماڻھن کي قبيلائي دھشتگرد قتل ڪري ڇڏيندا
آھن، پر اھي ماڻھو به کين بگٽين جي پلاند ۾ ڪو نقصان نٿا پھچائين، توڙي جو سندن
بابت اھا خبر به ھجي ٿي ته انھن جو شمار بگٽين ۾ ئي ٿئي ٿو، مثال طور ماضي ۾ بگٽي،
جکراڻي، بگٽي، مزاري تڪرار ٿيو، جنھن ۾ ٻنھي ڌرين جا سوين ماڻھو قتل ٿيا، پر ان
خوني ويڙهه ۾ شنباڻين پاڻ کي پري رکي پنھنجي مختلف نوعيت جي ڪٺن زندگي ۽ ڪرت ۾ مگن
رھيا، ڪجھ ماڻھن جو خيال آھي ته سنڌ ۾ آباد ٿيل شنباڻي قبيلي جي ماڻھن کي انگريزن
سنڌ ۾ آندو ھو، حر تحريڪ کي چٿڻ لاءِ۔ منھنجو ان نقطي تي دوستن سان اختلاف آھي، ڇو
ته اھي ڪڏھن به جنگجو رھيا ئي ناھن، ويجھي ماضي ۾ ڊيره بگٽي ۾ نواب اڪبر خان بگٽي
خلاف ٿيندڙ آپريشن کان به ھو لاتعلق رھيا، بظاھر غريب ۽ پوشاڪ مان تنگدست لڳندڙ
شنباڻي برادري جي ماڻھن وٽ ڪروڙين رپين جو چوپايو مال ھوندو آھي، جيڪڏھن اھي چاھين
ته اھو پنھنجو سمورو مال کپائي دربدري کان ڇوٽڪارو حاصل ڪري پنھنجي زندگي جو انداز
بدلائي سگھن ٿا ۽ ايئن گھڻا گھراڻا ڪري به چڪا آھن، جن پنھنجو سنڌ ۾ مستقل ٿاڪ
قائم ڪري تعيلم حاصل ڪئي، جيڪي سدائين لاءِ سنڌ جا ۽ سنڌي ٿي ويا، ان قبيلي جا ڪيترائي
نوجوان سنڌي ادب، شوبز ۽ سياست ۾ پاڻ مڃائي چڪا آھن.
مڪلي، سُر رامَڪلي، جوڳي
۽ اک اک جو ڦير!
جوکيو جسارت الياس سنڌي
چتين سان ڀرپور گيڙون
ويس، پٺيءَ تي گودڙي، “سُرمو سڀ ڪا پائي، پر اک اک جو ڦير” تي ويساھ ڏياريندڙ ڳٽ
سرمي ۾ سرس ڪارا ۽ ڪٽورا نيڻ، وڏن ڀَنڱَن (پانچن) واري شلوار، نج سنڌي پڳ جا بنا
پلاند جي ڏنل وَرَ، لٺ سھاري ھلندڙ ڏٻري جسم مان صدين پراڻي سنڌ جي مٽيءَ جي ھُڳ، ڪنڌ
۾ مالھا؛ جنھن ۾، پٿرن جا انيڪ پويل قسم! کيس چيم ته گھر ھلڻو آھي؛ ھل ته ڪار ۾
ھلون. ٺُپ جواب ڏنائين ته؛ “ڪار کان بي ڪار ھلجي، ڇو ته ڪار ڪم اچي رات ڪار ۾، نه ڪي
ڏينھن جي ڪجي ڪا ڪار اِھا، جا ڪندي ڪارو 'ناري' مون!” سندس ڏنل جواب جي منطق تي
دماغ ۾ واچوڙا اچي ويم. اڃا ان تي پئي سوچيم تيسين پاڻ پنھنجي ھمسفر سان گڏ اٿي،
گودڙيون ۽ ٻيا سامان کڻي، اڳتي وڃڻ لڳو. اھا زال به سندس قميص جي دانوڻ ۾، مضبوط ھٿ
وجھي، اکيون پوري، پنھنجي آھير مٿان لازوال ڀروسو ڪري ھلڻ لڳي. جيڏانھن مانڌيار پوڙھو،
اوڏانھن ھيءَ چادر واري جھورَ پوڙھي...! ھي روز اتي اچي، نم جي وڻن جي ڇانو ۾
ويھي، پنھنجي ڏات ڏيکاري ٿو. جڏھن کانئس پڇيم ته، “ھن پوڙھيءَ کي ڇو ٿو وٺيو اچين؛
ڇڏي ڏينس گھر منجھ ويھي گھر سنڀالي” ته ھن اڌ صدي پراڻي کل جي انداز ۾ ٽھڪ ڌئي
جواب ڏنو ته؛ “نوري ھجڻ جو واعدو ٻنھي ڪيو آھي، ته ھوءَ گھر ۾ ڇا ڪندي؟ انڪري اسان
ٻئي ڄڻا، جتي ڪٿي گڏ ھوندا آھيون”. جيتؤڻيڪ سندس لفظ ۾ درد ڇُلڪي رھيو ھو، پر
ظاھري طور سَرھو پئي نظر آيو. سندس اکين مان ڪا پري پنڌ واري اڻپوري آس جرڪي رھي
ھئي! جتي ھو روز ويھن ٿا، اتان لنگھندڙ سوين ماڻھو، ڪي گھڙيون بيھي کين ڏسن ٿا، ته
ڪي وري سندن اخلاقي مدد به ڪن ٿا. آھن ٻئي ايڏا جھونا جو ھلڻ مھل، ٻئي پنھنجا پُٺا
سڌا ڪري نه ٿا ھلي سگھن. نظر ٻنھي جو گھٽ پر ھينئين جا سريلا! سانجھي ٿيڻ واري ھئي
۽ سج به لھڻ وارو ھو. جھور ھوندي به ھي ٻئي ڄڻا، جوانن وانگر تکا پئي ويا ته رڙ ڪري
کين چيم؛ “پٿرن کان پاسو ڪري ھلو، انھن تان ٿاڙٻجي نه پئو!” “ابا ھت جو پٿر پٿر
اسان کي ساريل آھي، جيڪڏھن ڪنھن 'نوريءَ' کي لڳي به پيو ته؛ 'ٻري جن ٻاري، آءُ نه
جيئندي اُنَ ريءُ'؛ اسين سھي وينداسين، تون رڳو پنھنجي ڪر، واڙي تان سڄو ڏينھن “لنگھڻ”
گذاريندڙ ٻچن لاءِ کير وٺيو، پوءِ ٿا اچون!” ائين چئي، ھي ٻئي ڄڻا معمول مطابق، ڪجھ
پنھنجو پاڻ سان ڀُڻڪندي، کياتيون وکون کڻي، اڳتي وڌي، پويان زمين تي پنھنجا نشان ڇڏيندا
ويا، جيڪي اتان تيز گذرندڙ گاڏيون ڊاھينديون ويون!
مشهور لوڪ گيت هو
جمالو جي تخليق جو سبب سنڌو درياهه مٿان روھڙي ۽ سکر جي وچ ۾ اڏيل بنا پلر (ٿنڀي)
جي لوھي پل آھي... اچو ته ھن ھو جمالو لاڏي گيت جو اڀياس ڪيون. ھو منھنجو کٽي آيو
خير سان. سال ۱۸۸۹ع ۾ جڏھن سنڌو درياءَ پنھنجي موجن ۾ تار ٿي وھندو ھو. تڏھن
انگريز سرڪار سکر روھڙي شڪارپور جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي جي شھرن جي واپار ۽ عوام جي
آمدروفت کي نظر ۾ رکندي تڏھوڪي انگريز واسراءِ لئنسن ڊائون پل جي نالي سان سنڌو
درياهه مٿان ھڪ پل ٺاھڻ جو فيصلو ڪيو ان وقت جي انگريز سرڪار سکر ۽ روھڙي جي وچ ۾
سنڌو درياهه تي ٺھندڙ ھن بنا پلر (ٿنڀي) يا ڪنھن سھاري ٺاھيل لوھي پل لا۽ برطانيا
مان ۳۳۰۰۰ ھزار ميٽرڪ ٽن وزني لوھ سنڌ گھرايو ويو جنھن جي قيمت ان وقت چاليھ لک رپيا
ھئا ۹۰۰ فوٽن تي ٺھندڙ ھي بنا پلر جي لوھي پل جو ڪم ۱۸۸۶ع کان
شروع ڪيو ويو جيڪو ٽي سالن تائين ھلندو رھيو ۽ ۱۸۸۹ع ۾ مڪمل ٿيو ھن سکر روھڙي جي
وچ ۾ ٺھندڙ پل جي مستري جو نالو اليگزينڊر مينڊوز ھيو ۽ ھتي مزدوري ڪندڙ تقريبن
سکر سينٽر جيل جا سزايافته قيدي ھيا باقي ٿورو گھڻو تعداد مقامي ماڻھو ھيا.
